Strśtskżring, mįlrękt og mannlegt mįl

Gamlir mįlręktarmenn, nemendur Halldórs Halldórssonar, prófessors viš Hįskóla Ķslands fyrir hįlfri öld og kennara viš MA į sķnum tķma, sem einnig nutum leišsagnar Įrna Kristjįnssonar frį Finnasstöšum ķ Kaldakinn og Gķsla Jónsssonar frį Hof ķ Svarfšaradal ķ Menntaskólanum į Akureyri, höfum įhyggjur af framtķš ķslenskrar tungu, ekki sķst eftir aš nemendur ķ grunnskóla eru farnir aš tala saman į ensku, eins og Morgunblašiš greinir frį ķ vikunni. Mannlegt mįl er félagslegt tjįningartęki sem viš notum til žess aš koma til skila hugsun og hugmyndum okkar. Ef sumir žegnar mįlsamfélagsins taka aš tala annaš tungumįl, veršur hins vegar rof sem skiptir žessu fįmenna samfélagi ķ hópa eftir tungumįli – og žį er illt ķ efni.

Nś er žvķ žörf į almennri umręšu um ķslenska mįlrękt og ķslenska mįlvernd į svipašan hįtt og į 19du öld, žegar Fjölnismenn meš Jónas Hallgrķmsson og Konrįš Gķslason ķ broddi fylkingar hrundu af staš endurreisnarstarfi ķslenskrar tungu, m.a. meš nżyršasmķš sem įtti sér fyrirmynd ķ žżšingum į mišöldum og starfi Gušbrands Hólabiskups og Arngrķms lęrša į 16du og 17 öld. Enn er įhugi į nżyršasmķš lifandi og enn gera oršvķsir menn – konur og karlar – nż orš til žess aš koma til móts viš žarfir samfélags sem sķfellt er aš breytast, samfélags ķ sķfelldri žróun, ellegar nżyršin eru til žess gerš aš bregša ljósi į samfélag sem veršur stöšugt flóknara og ógagnsęrra.

Gušmundur Andri Thorson rithöfundur, ęttašur śr Bótinni į Akureyri, skrifar vikulega žįtt ķ Fréttablašiš žar sem hann fjallar um mįlefni lķšandi stundar. Fyrra mįnudag skrifaši hann um hina sigri hrósandi vanžekkingu og segir, aš meš allsherjartengingu hins netvędda mannkyns fįi fįvķsin rödd og rżmi sem aldrei fyrr – og ķ kjölfariš viršingu. Meš žessu móti breišist hin sigri hrósandi vanžekking śt meš ógnarhraša sem sé įberandi ķ umręšunni um loftslagsvandann žar sem framtķšarsżnin er svo ógnvęnleg aš mörgum reynist um megn aš horfast i augu viš vandann en reyna aš drepa mįlum į dreif meš śtśrsnśningum og afneitun. „Žessa išju mętti kalla strśtskżringar meš vķsan til hins snjalla nżyršis „hrśtskżring”, sem er žżšing Hallgrķms Halgasonar į enska oršinu „mansplaining” og vķsar til įrįttu karlmanna til aš žagga nišur ķ konum meš yfirlętislegum śtskżringum į hlutum sem žęr žekkja išulega betur til en hrśtskżrandinn. Strśtskżringar snśast um ólķkar ašferšir afneitunarsinna viš aš stinga höfšingu ķ sandinn.” Žannig kemst Gušmundur Andri Thorsson aš orši og er nżyrši hans – strśtsskżring – skemmtilegt orš og lżsandi.

Sagt er aš Siguršur Nordal hafi notaš oršiš kjalfróšur um menn sem žekktu nöfn į bókarkjölum en vissu lķtiš um efni eša innihald bókanna. Oršiš kjalfróšur kemur fyrst fyrir į prenti ķ tķmaritinu Mślažingi įriš 1981 og sķšan ķ Tķmariti Mįls og menningar 1988. Hins vegar hefur žetta nżyrši enn ekki komist į oršabękur. Hvenęr mį žį bśast viš aš nżyršiš strśtskżring, sem fyrst sį dagsins ljós ķ Fréttablašinu mįnudaginn 13.mars 2017, komist į oršabók?


Frįbęr ręša forsetafrśarinnar į konudaginn

Į konudaginn, sķšast lišinn sunnudag 19da febrśar, flutti forsetafrś Ķslands, frś Eliza Reid, ręšu viš gušsžjónustu ķ Vķdalķnskirkju ķ Garšabę og var gušsžjónustunni śtvarpaš. Ręša forsetafrśarinnar var meš bestu ręšum sem ég hef heyrt og hef ég žó heyrt margar góšar ręšur um dagana.

Ręšan var efnismikil, einlęg og skemmtileg meš lęrdómsrķkum samlķkingum og įbendingum sem bęši konur og karlar geta lęrt mikiš af. Hins vegar hef ég hvergi séš minnst einu orši į žessa merku ręšu sem enn mį hlusta į ķ Sarpinum: http://www.ruv.is/sarpurinn/ras-1/gudsthjonusta-i-vidalinskirkju/20170219.

Žį er hęgt aš lesa ręšuna į: http://forseti.is/media/1738/2017_02_19_er_vidalinskirkja.pdf. Vil ég benda hugsandi fólki į aš hlusta į eša lesa ręšu forsetafrśar Ķslands, frś Elizu Reid.

 


Öld öfganna

Bókin Age of Extremes eftir Eric Hobsbawm kom śt į ensku įriš 1994 og ķ ķslenskri žżšingu 1999 og var nefnd Öld öfganna, saga heimsins į 20.öld.  

Eric Hobsbawm fęddist ķ Alexandrķu 1917 – į dögum breska heimsveldisins, en ólst upp ķ Vķnarborg og Berlķn.  Hann var af gyšingaęttum og ķ Berlķn varš hann vitni aš valdatöku Hitlers 1933.  Žį fluttist hann til Bretlands, las sagnfręši viš King“s College ķ Cambridge, mótašist af Maxrisma og varš einn af stofnendum tķmaritsins Past and Present 1952 sem hafši mikil įhrif į višhorf ķ sagnfręši.  Hobsbawm kenndi lengi sagnfręši viš London University og voru einkunnarorš hans: „Hlutverk sagnfręšinga er aš muna žaš sem ašrir gleyma.“

Tuttugasta öld er mesta framfaraskeiš ķ sögu mannkyns en um leiš skeiš mestu grimmdarverka sem sögu fara af, öld glundroša, örbyrgšar og sišleysis, öld göfugra hugsjóna, menningafreka og mikilla lķfsgęša hjį hluta jaršarbśa en hungurs og dauša hjį ķbśum žrišja heimsins.  Öldin var einnig öld grimmdarverka og žjóšarmorša sem eiga sér fįar hlišstęšur.  Hįš voru langvinn strķš žar sem drepnir voru mun fleiri óbreyttir borgarar, konur og börn, en hermenn.

 

Öld andstęšna og grimmdar

Nś er risin nż öld sem margir hafa bundiš vonir viš.  Enn eru žó hįš grimmileg strķš og réttur einstaklinga fyrir borš borinn.  Fleiri eru nś į flótta undan haršrétti, rangsleitni og fįtękt en nokkru sinni.  Žį vekur tilhneiging ķ stjórnmįlum mešal voldugustu žjóša heims ugg ķ brjósti, nś sķšast framferši Trumps ķ Bandarķkjunum, og aukiš fylgi öfgaflokka ķ Žżskalandi, Frakklandi og Austurrķki – aš ekki sé talaš um framferši Rśsslands undir stjórn Pśtķns, en ķ žvķ landi hefur misrétti og yfirgangur višgengist frį ómunatķš.  Alžżšulżšveldiš Kķna, žar sem bżr fimmtungur jaršarbśa, er fariš aš haga sér ķ samręmi viš reglur aušvaldsins, auk žess sem tilhneiging til aš leggja undir sig lönd og žjóšir hefur einkennt stjórn Kķna lengi.

 

Kenningar um friš og bręšralag

Kristin trś, gyšingdómur og Ķslam, sem merkir „frišur”, boša friš og bręšralag – friš į jöršu.  Fimm reglur bśddismans aš góšu lķferni kveša į um, aš ekki skuli drepa, ekki stela og ekki ljśga, eins og ķ öšrum megintrśarbrögšum heimsins.  Engu aš sķšur standa samtök kristinna manna, gyšinga – aš ekki sé talaš um samtök mśslķma – fyrir og ofbeldi og manndrįpum vķša um heim, žótt alls stašar séu žar minnihlutahópar öfgamanna į ferš.

 

Sameinušu žjóširnar

Sameinušu žjóširnar voru stofnašar ķ lok sķšari heimsstyrjaldarinnar.  Markmiš meš stofnun žeirra var aš varšveita friš og öryggi, efla vinsamlega sambśš žjóša byggša į viršingu fyrir jafnrétti og sjįlfsįkvöršunarrétti einstaklinga og žjóša, koma į samvinnu um lausn alžjóšavandamįla og stušla aš viršingu fyrir mannréttindum įn tillits til kynžįttar, kyns, tungu eša trśarbragša.

Sameinušu žjóširnar rįša ekki sjįlfar yfir herliši og žurfa ašildarrķkin žvķ aš bjóša fram herliš og ašra ašstoš.  Öryggisrįšiš męlir meš ašgeršum til lausnar deilum milli rķkja – eša įtökum innan rķkja – og getur įkvešiš aš senda frišargęsluliš į įtakasvęši.  Rįšiš getur einnig fališ rķkjum aš beita žvingunarašgeršum, efnahagslegum refsiašgeršum eša gripiš til sameiginlegra hernašarašgerša gegn įrįsarašila.

 

Neitunarvald

Fimm rķki, sigurvegarar ķ sķšari heimsstyrjöldinni, gegndu lykilhlutverki viš stofnun Sameinušu žjóšanna: Bandarķkin, Bretland, Frakkland, Kķna og Sovétrķkin.  Höfundar sįttmįla Sameinušu žjóšanna geršu rįš fyrir aš žessi fimm rķki héldu įfram aš tryggja friš ķ heiminum og fengu žęr žvķ fastasęti ķ Öryggisrįšinu.  Auk žess var įkvešiš aš žau fengju neitunarvald ķ rįšinu, žannig aš ef eitthvert žeirra greiddi atkvęši gegn tillögum um ašgeršir, gęti rįšiš ekki samžykkt tillöguna.  Žetta neitunarvald hefur veriš gagnrżnt, enda reynst Akkillesarhęll ķ starfi samtakanna, og ķ tvo įratugi hefur veriš reynt aš finna leiš til žess aš höggva į žennan Gordķonshnśt, en lķtiš hefur gengiš, einkum vegna įhrifa frį voldugum vopnasölum heimsins.

Margir telja skipan ķ Öryggisrįšiš, valdamestu stofnun Sameinušu žjóšanna, endurspegli śrelta heimsmynd.  M.a. hafi rķki Evrópu meiri völd en rķki annarra heimsįlfa.  Žrišjungur fulltrśa ķ Öryggisrįšinu kemur frį Evrópu, enda žótt rķki žar séu ašeins fimmtungur ašildarrķkjanna 193.  Auk fastafulltrśa Kķna ķ rįšinu eru ašeins tveir fulltrśar frį Asķu, kjörnir til tveggja įra.  Rķki Afrķku eiga engan fastafulltrśa en žrķr fulltrśar žašan eru kjörnir til tveggja įra. Afrķka og Asķa eiga žvķ ašeins sex fulltrśa ķ Öryggisrįšinu žótt rķki ķ žessum heimsįlfum séu helmingur ašildarrķkja Sameinušu žjóšanna.

 

Menning, listir og mannśš

Žrįtt fyrir misrétti, manndrįp og ofbeldi blómstrar menning og listir um allan heim: myndlist, bókmenntir, leiklist aš ógleymdri fjölbreyttri tónlist af żmsu tagi.  Auk žess vinna mannśšarsamtök og samtök sjįlfbošsliša ómetanlegt starf vķša um heim.  Žį hefur menntun aukist į öllum svišum og tękni opnaš nżjar leišir ķ atvinnulķfi, framleišslu og tómstundum.  Komin er fram tękni sem į eftir aš leysa flestan žann vanda sem stafar af hlżnun jaršar, en hitasveiflur į jöršinni eru ekki nżtt fyrirbęri.

Į Ķslandi vex upp kynslóš sem er betur menntuš en nokkur fyrri kynslóš į žessu kalda landi, sem var eitt fįtękasta land ķ Evrópu fyrir einni öld en er nś meš rķkustu žjóša heims.  Žvķ mį segja aš Ķsland hafi feršast žśsund įr į einni öld.  Viš lifum žvķ enn į öld öfganna.


Umbošsmašur eldri borgara

Brżna naušsyn ber til žess aš Alžingi stofni žegar ķ staš embętti umbošsmanns eldri borgara. Til žess liggja margar įstęšur.  Ķ fyrsta lagi er ašbśnaši og umönnun aldrašra ķ mörgu įbótavant hér į landi, enda žótt vķša sé vel unniš og af fagmennsku.  Ķ öšru lagi segir umönnun aldrašra mikiš um menningarįstand žjóšar į sama hįtt og umönnun barna.  Ķ žrišja lagi hafa žeir, sem nś eru aldrašir, skapaš velferšarrķkiš Ķsland sem er mešal fremstu velferšarrķkja heims, en fyrir 200 įrum var Ķsland eitt fįtękasta land ķ Evrópu.  Ķ fjórša lagi žarf meš žessu aš skapa viršingu fyrir eldra fólki, viršingu sem byggš er į skilningi, en vķša skortir mjög žennan skilning.

Samtök eldri borgara ķ Danmörku, Ęldre Sagen, hefur gert kröfu um aš stofnaš verši embętti umbošsmanns eldri borgara og bent į umbošsmann barna žar ķ landi.  Svipaš er uppi į teningnum hjį norsku samtökum eldri borgara, Seniorsaken, sem stofnuš voru meš žaš aš markmiši aš vinna gegn mismunun og fordómum, sem eldri borgarar verša fyrir žar ķ landi, eldrediskriminring, og neikvęšri afstöšu til elda fólks.  Auk žess leggja samtökin mikla įherslu į aš tryggja góša heilsužjónustu fyrir eldri borgara, žar sem borin er tilhlżšileg viršing fyrir gömlu fólki, en į žaš skorti vķša ķ Noregi.  Ennfremur leggja samtökin įherslu į aš reistar verši hentugar ķbśšir fyrir aldraša, en 60% aldrašra ķ Noregi vilja bśa ķ ķbśšasamstęšum fyrir aldraš fólk meš svipušu sniši og Grund er aš reisa ķ Mörkinni viš Sušurlandsbraut ķ Reykjavķk sem sérstaklega eru hannašar meš žarfir aldrašra ķ huga.


Framtķš ķslenskrar tungu

16da ž.m. var Dagur ķslenskrar tungu haldinn vķšs vegar um land į fęšingardegi Jónasar Hallgrķmssonar.  Į žessum degi hafa Móšurmįlsveršlaunin veriš veitt frį 1996 og ašrar višukenningar žeim til handa sem stušlaš hafa aš vexti og višgangi elstu lifandi žjóštungu Evrópu.

19da nóvember var haldin afmęlishįtķš Hins ķslenska bókmenntafélags ķ tilefni 200 įra afmęlis félagsins sem stofnaš var ķ Kaupmannahöfn og var „einn hinn mesti atburšur ķ sögu ķslenzkra mennta, žvķ aš hśn tįknar gagnger umskipti ķ višhorfi manna gagnvart ķslenzkri tungu og bókmenntum sķšari alda,” eins og Žorkell Jóhannesson segir ķ Sögu Ķslendinga.

Į afmęlishįtķš Hins ķslenska bókmenntafélags tölušu Gušni Th. Jóhannesson forseti, Jón Siguršsson forseti Bókmenntafélagsina og Dagur B. Eggertsson borgarstjóri.  Allir geršu stöšu ķslenskrar tungu og framtķš aš umręšuefni. Jón Siguršsson ręddi sérstaklega um framtķš tungunnar ķ stafręnum heimi og sagši, aš žegar Bókmenntafélagiš var stofnaš hefši ķslensk tunga veriš ķ hęttu og žį – eins og nś – hefšu margir haft įhyggjur af stöšu og framtķš tungunnar. Stofnendum félagsins hefši veriš ljóst aš sérstaša ķslenskrar menningar – sjįlf lķftaugin ķ sögu žjóšarinnar – vęri fólgin ķ óslitnu samhengi tungu og bókmennta frį upphafi og yfir žessu samhengi žyrfti aš vaka. Yfir streymdi ķ vaxandi męli margvķslegt efni į erlendum tungum ķ żmsum myndum. Gęfa Ķslendinga hefši veriš aš varšveita forna skįldskaparhefš og mįliš vęri dżrmętasti žįttur ķslenskrar menningar og um leiš einn įhrifarķkasti hvati žeirrar endurreisnar į nķtjįndu og tuttugustu öld sem aš lokum leiddi til sjįlfstęšis. „Tungumįlinu megum viš ekki tżna – žvķ aš žį tżnum viš okkur sjįlfum”, sagši forseti Hins ķslenska bókmenntafélags, og hélt įfram:

Nś er ķ vęndum aš višmót hvers konar véla og tękja sem beita žarf daglega verši žannig śr garši gert, aš žaš taki viš fyrirmęlum į męltu mįli. Eigi ķslenskt mįl aš verša gjaldgengt ķ žeim samskiptum žarf aš koma upp ķslenskum mįltęknigrunni til aš tengja talaš mįl viš tölvur. Vķsir aš slķkum grunni er til hjį upplżsingatęknifyrirtękinu Google vegna žess aš ķslenskir starfsmenn hafa séš til žess aš ķslenskan er eina fįmennistungumįliš sem komiš hefur veriš fyrir ķ mįltęknigrunni žar į bę. ... Įętlaš hefur veriš aš žaš kosti į annan miljarš króna aš smķša nothęfan mįltęknigrunn fyrir ķslensku. Tķminn er naumur og nęstu žrjś til fjögur įr geta rįšiš śrslitum um framtķš ķslenskunnar į žessum vettvangi. Til žess aš koma žessu ķ kring žarf samstillt įtak hins opinbera og atvinnulķfs og allra žeirra sem lįta sér annt um framtķš tungunnar. Bókmenntafélagiš hyggst kvešja til rįšstefnu į nęsta įri sem flesta er lįta sig framtķš ķslenskunnar varša til žess aš stilla saman krafta ķ slķku įtaki. Ķslensk mįlnefnd hefur lagt  sérstaka įherslu į mikilvęgi mįltękni fyrir framtķš ķslensku ķ stafręnum heimi. Ķslendingar žurfa aš fjįrfesta myndarlega ķ eigin móšurmįli. Framtķš ķslenskrar tungu er ekki einkamįl Ķslendinga. Hverfi hśn, hverfur heill menningarheimur. Forvķgismenn Bókmenntafélagsins į nķtjįndu öld sżndu og sönnušu aš ķslenska gat dafnaš mitt ķ tękni- og samskiptabyltingu žeirrar aldar. Nślifandi kynslóš žarf aš sżna og sanna aš ķslensk tunga geti blómstraš mitt ķ stafręnni byltingu į okkar öld – og žeirri nęstu.

Undir žessi orš Jóns Siguršssonar, forseta Hins ķslenska bókmenntafélags, skal tekiš. Žetta er aškallandi verkefni fyrir ķslenska menningu og framtķš ķslenskrar tungu.


Fegursta ljóš į ķslensku

Stundum getur veriš gaman aš spyrja spurninga sem ekkert rétt svar er til viš – jafnvel ekkert svar.  Į dögunum spurši ég nokkra vini mķona, karla og konur, hver vęri aš žeirra dómi fegursta vķsa sem ort hefši veriš į ķslenska tungu.  Engin frekari skżring var gefin į žvķ, viš hvaš įtt vęri meš oršinu fagur. Ekki žurfti heldur aš rökstyšja svariš.  Einu gilti hvort um vęri aš ręša stöku, erindi śr litlu ljóši eša śr löngu kvęši.

 

Svör bįrust frį flestum, sem spuršir voru.  Žar af voru tvęr vķsur eftir Skįld-Rósu eša Vatnsenda-Rósu, Rósu Gušmundsdóttur sem fęddist 1795 ķ Hörgįrdal og ólst žar upp, bjó allvķša og lést 1855, tęplega sextug aš aldri.  Hśn į sér afar merka sögu, įtakasögu, sem ekki veršur rakin hér. Ekki er vitaš til hvers eša hverra hśn orti žessar vķsur, enda önnur saga.  Bįšar žessar vķsur bįrust frį konum.

 

Žó aš kali heitur hver,

hylji dali jökull ber,

steinar tal' og allt hvaš er,

aldrei skal ég gleyma žér.

 

Langt er sķšan sį ég hann,

sannlega frķšur var hann,

allt sem prżša mįtti einn mann

mest af lżšum bar hann.

 

Žrišja vķsan sem birt veršur aš žessu sinni barst einnig frį konu.  Vķsan er eftir Įrna Böšvarsson rķmnaskįld sem fęddur var ķ Stašarsveit 1713 og dįinn 1776.  Langafi hans var séra Ketill Jörundarsonar aš Hvammi ķ Hvammssveit, móšurfašir Įrna Magnśssonar prófessors og handritasafnara, en móšir hans Ólöf Įrnadattir, systurdóttir Jóns biskups Vķdalķns.  Įrni Magnśsson og Įrni Böšvarsson voru žvķ skyldir aš öšrum og žrišja, en Jón Vķdalķn ömmubróšir hans.  Įrni Böšvarsson varš stśdent frį Hólum ķ Hjaltadal 1732 en bjó lengst af į Snęfellsnesi, kenndur viš Akra į Mżrum.  Įrni var dęmdur fyrir hórdómsbrot meš giftri konu og skildi viš konu sķna. En til seinni konu sinnar, Ingveldar Gķsladóttur, orti hann žrišju vķsuna sem barst og hér veršur birt:

 

Ętt' eg ekki vķfaval

von į žķnum fundum,

leišin eftir Langadal

löng mér žętti į stundum.

 

Til Ingunnar, konu sinnar, orti Įrni stöku sem fangar hugann og į heima ķ žessu safni:

 

Žś ert śt' viš eyjar blįr,

eg er sestur aš Dröngum.

Blóminn fagur kvenna klįr,

kalla eg löngum

- kalla eg til žķn löngum.

 

En į degi ķslenskrar tungu, afmęli sveitunga mķns og félaga Jónasar Hallgrķmssonar, ętla ég aš birta žaš ljóš hans, sem hefur hrifiš mig einna mest og er einna torskildast allra kvęša hans og ljóša, kvęšiš Alsnjóa, sem hann orti ķ Sórey į Sjįlandi 1844:

 

Eilķfur snjór ķ augu mķn

śt og sušur og vestur skķn,

samur og samur inn og austur,

einstaklingur! vertu nś hraustur.

 

Daušinn er hreinn og hvķtur er snjór,

hjartavöršurinn gengur rór

og stendur sig į blęju breišri,

bżr žar nś undir jörš ķ heišri.

 

Vķst er žér, móšir! annt um oss,

aumingja jörš meš žungan kross,

ber sig žaš allt ķ ljósi lita,

lķfiš og daušann, kulda’ og hita.

 


Framtķš feršamįla į Ķslandi

Fróšlegt var aš lesa vištal viš Dag Eggertsson arkķtekt ķ Fréttatķmanum 10da ž.m., en Dagur hefur bśiš ķ Noregi ķ 30 įr og rekur arkķtektastofu ķ Ósló og Bodö.  Eftir feršalag um Ķsland ķ sumar segir hann aš vakning sé ķ gangi varšandi feršažjónustu į landinu en greinilega sé veriš aš vinna af miklum vanefnum og ķ miklum flżti, bygingum hróflaš upp, sem stundum lķta žokkalega śt en eru į kolvitlausum staš, byrgja fyrir śtsżni eša eru į staš sem myndar ekki nęgilega góšar gönguleišir og eru ķ raun aš skemma landslagiš.  

Dagur Eggertsson nefnir aš fyrir teimur įratugum hafi norska vegageršin hrundiš af staš verkefninu „feršamannavegir” til aš skapa ašlašandi umhverfi viš vegi landsins og laša feršamenn aš minna fjölförnum svęšum og ekki sķst aš gera feršalagiš įnęgjulegra og skapa öryggi.  Hafist var handa aš skipuleggja įningarstaši, salernisašstöšu og gera śtsżnisstaši meš reglulegu millibili og arkķtektar og landslagsarkķtektar fengnir til aš tślka stašhętti og laga mannvirki aš umhverfinu.  Hafi veriš efnt til samkeppni vķša og nišurstöšur vakiš athyglu vķa og fengiš alžjóšleg hönnunarveršlaun.

Verkefniš „feršamannavegir” var ekki upphaflega hugsaš sem fjįrfesting ķ hönnun en vegirnir séu nś oršnir meš žeim vinsęlustu ķ Noregi og feršamenn upplifa nįttśruna og mannvirkin ķ nįttśrunni.  Upphaflega hagfi žetta veriš hjįvegir yfir fjöll og hįlendiš’ og djśpa dali og firši og įšur ókunnum stöšum gefiš.  Sķšan voru fleiri įningarstašir hannašir į fjölfarnari stöšum žar sem fólk hafši hętt lķfi sķnu viš aš taka myndir af klettum og fjöllum.  Arkķtektastofa Dags Eggertssonar hefur hannaš śtsżnispall viš stöšuvatn ķ Seljord ķ Noršur Noregi en samkvęmt žjóšsögum bśa ķ vatninu sęskrķmsli, eins og žekkt er śr ķslenskum žjošsögum.  Auk žess hefur arkķtektastofa Dags hannaš brś meš listhśsi yfir eina straumhöršustu į ķ Noregi žar sem njóta mį veitinga um leiš og nįtturan er skošuš.

Įtaks er žörf - strax

Vištališ viš Dag Eggertsson er afar fróšlegt og męttum viš Ķsleningar – eša öllu heldur veršum viš Ķslendingar aš lęra af žessu starfi fręnda okkar Noršmanna, ef okkur er einhver alvara aš fį hingaš til lands erlenda feršamenn įfram og halda ķ žį miklu fjölgun feršamanna sem oršiš hefur – og veršur lyftistöng, en žį veršur nż rķkisstjórn, yfirvöld feršamįla, starfsmenn ķ feršaišnaši, sveitarfélög og landeigendur aš taka höndum saman og finna fęrar leišir, en hętta aš tala ķ austur og vestur um tittlingaskķt.


Tónlist og stjórnmįl

Ķ gęrkvöldi hlustaši ég į Stockholms Symfoniorkester flytja eftirlętistónverk mitt -„fullkomnasta tónverk sögunnar“ - sjöttu sinfónķu Ludwigs van Beethovens, Pastoralsinfónķuna, sveitasinfónķuna, sem samin er 1808 og flumflutt ķ Vķnarborg 22. desember 1808.

Mešan ég hlustaši į žetta „fullkomnasta tónverk sögunnar“, fór ég aš hugsa um ferilinn: snilli tónskįldsins, menntun og hęfileika hljóšfęraleikaranna, fjölbreytileika hljóšfęranna, žessara frįbęru smķšisgripa, elju og įhuga flytjenda og hrifningu įheyrenda.

Allt ķ einu fór ég ķ huganum aš bera saman tónlist og stjórnmįl heimsins - ķ vķšasta skilnigi, sem einkennast af svikum, undirferli, sżndarmennsku - og į eftir öllu rekur aušvaldiš sem hefur žaš eitt takmark aš auka arš af kapķtalinu, eignast peninga, fela og stela, og žetta hefur leitt til, misréttis og yfirgangs og skelfinga sem engin orš fį lżst - en flestir žekkja.

Žótt mér sé vel ljóst aš fįtękleg orš eins og žessi orš hafi lķtil įhrif, žį vekja žau vonandi til umhugsunar um, hvaš žaš er sem gerir lķf okkar žess virši aš žvķ sé lifaš. Žaš eru ekki peningar žvķ sķšur undirferli og svik, heldur vinįtta, kęrleikur og fegurš og list.


Ein žjóš - ein tunga

Lengi hefur veriš vitnaš til orša Snorra Hjartarsonar: „Land, žjóš og tunga, žrenning sönn og ein”, orša Jónasar um „Įstkęra ylhżra mįliš” og orša Einars Benediktssonar: „Ég skildi aš orš er į Ķslandi til / um allt sem er hugsaš į jöršu.” Žį er haft eftir Sigurši Nordal: „Žaš sem Jónas Hallgrķmsson hefur skrifaš og Konrįš samžykkt, žaš kalla ég ķslensku“. Žessi ummęli lżsa višhorfi margra.

Ślfar Bragason skrifar ķ Fréttabréfi Stofnunar Siguršar Nordals 2, 2000:

Ķslendingum er tamt aš lķta svo į aš žjóšerni žeirra sé fališ ķ tungumįlinu og žeim bókmenntum sem į žvķ hafa veriš ritašar. Ķslensk mįlrękt hefur žvķ oft snśist upp ķ mįlvernd, ķhaldsemi og žröngsżni. Žegar verst gegnir žola menn ekki annaš tungutak en sitt eigiš og skiptir žį litlu hvort žaš er betra en annarra. Žetta višhorf hefur sķšan mešvitaš eša ómešvitaš bitnaš į śtlendingum sem hafa viljaš lęra mįliš. Gengiš er śt frį žvķ aš žeim muni varla eša aldrei takast aš nį valdi į žvķ enda sé ķslenskan svo erfitt mįl. Aš vķsu verša menn aš višurkenna aš dęmin sżna annaš en einatt er litiš į žau sem undantekningar. ...

Višhorf Ķslendinga til eigin tungu hefur valdiš žvķ aš mikla einbeitni hefur žurft hjį erlendu fólki sem hefur viljaš lęra mįliš. Erfitt hefur reynst aš finna kennsluefni viš hęfi og framboš į kennslu hefur veriš lķtiš. Žessi višhorf landsmanna gera lķka erlendu fólki erfitt fyrir aš setjast aš į Ķslandi žvķ žaš hęttir seint aš vera utangaršs ķ mįlsamfélaginu enda allt of lķtiš hjįlpaš til aš nema mįliš. 

Undanfarnar vikur hefur Vešurstofa Ķslands lįtiš tvo śtlendinga - sennilega nżbśa - lesa vešurfréttir annan veifiš. Framtak Vešurstofunnar er sannarlega umhugsunarvert: aš leyfa starfsmönnum, sem hafa lagt į sig žaš erfiši aš nį tökum į žessu flókna mįli, aš lesa vešurfréttir. Ef til vill mį lķta į žetta frumlega framtak sem tilraun til aš sżna nżbśum viršingu og vekja athygli į mikilvęgi mįlsins ķ samfélaginu - žessu samfélagi į Ķslandi sem er ekki lengur einsleitt og einangraš heldur hefur fęrst nęr hringišu umheimsins meš flóknu tungumįlakerfi sķnu, įtökum og tortryggni. 

Į hinum Noršurlöndum hefur žaš ekki gerst - aš žvķ best er vitaš - aš nżbśar hafi fengiš aš koma fram ķ śtvarpi eša sjónvarpi meš žessum hętti. Ķ Noregi eru tvö rķkismįl og fjölmargar mįllżskur og ķ norska rķkisśtvarpinu NRK, bęši śtvarpi og sjónvarpi, eru žessar mallżskur virtar. Ķ BBC mį heyra margs konar ensku, eins og lesendur vita. En erlendir mįlhafar fį ekki inni viš fréttalestur ķ NRK eša BBC né annars stašar sem vitaš er til.

Framtak Vešurstofunnar er sannrelega umhugsunarvert og til fyrirmyndar. Žrįtt fyrir žaš ber aš rękta ķslenska tungu sem žjóštungu landsmanna hvašan sem žeir eru upprunnir, enda er žaš samdóma įlit nżbśa į Ķslandi - eins og vķšast hvar annars stašar - aš til žess aš geta tekiš žįtt ķ lķfi og starfi samfélagsins verši žeir aš lęra žjóštunguna.

VIKUDAGUR 11. įgśst 2016 


"Veistu af hvers konar völdum, menn vankast snemma af?”

Fróšlegt er aš lesa Reykjavķkurbréf Morgunblašsins ķ gęr. Fyrirsögnin er: „Veistu af hvers konar völdum, menn vankast snemma af?” Fyrirsögnin endurómar upphafsorš žżšingar Steingrķms Thorsteinssonar į ljóši Heinrichs Heine, Loreley:

Eg veit ekki af hvers konar völdum / svo viknandi dapur eg er.

Ef til vill hefši höfundur Reykjavķkurbréfs įtt aš nota orš skįldbróšur sķns ómenguš, žvķ aš žau viršast lżsa mun betur hug hans og efni bréfsins.

Fyrsti kafli bréfsins heitir „Žreytt fyrir tķmann”. Žar segir:

Vęntanlega er mest aš marka žaš sem gerist ķ opnum, upplżstum og lżšręšislegum žjóšfélögum. Varla er nżjabrum lżšręšisins fokiš śt ķ vešur og vind. Žetta er glęnżtt fyrirkomulag. En žó viršist óneytanlega į žvķ žreytueinkenni. Afstaša stjórnmįlamanna ķ lżšręšislöndum er blanda af įhugaleysi, tortryggni og fullkominni andśš. 

Rétt er aš benda į oršin: „Afstaša stjórnmįlamanna ķ lżšręšislöndum er blanda af įhugaleysi, tortryggni og fullkominni andśš.” Sķšar segir höfundur:

Stór hluti jaršarbśa hefur ekki enn fengiš aš kynnast lżšręšinu, nema af afspurn. ... Mannréttindasįttmįlar eru til og manréttindadómstólar, en žvķ fer fjarri aš heimurinn allur lśti žeim. Sumir gera žaš meira į orši en borši, en ašrir alls ekki og komast upp meš žaš. En hvernig stendur į žvķ, aš einmitt žar sem lżšręšislegar leikreglur eru ķ heišri hafšar, sé įlitiš į leištogunum sem almenningur hefur sjįlfur vališ svona lķtiš. 

Höfundur Reykjavķkurbréfsins svarar spurningunni žannig, aš almenningi sé „löngu oršiš ljóst aš ekkert sé aš marka” orš leištoganna.

Lżšręšislegir valdamenn hafa nokkur völd, žótt misjafnt sé eftir löndum. Ķ létt - lżšręšisrķkjum, sem óžarft er aš nefna, geta völd manna veriš bżsna mikil. Helsta įstęša žess er sś aš jafnvęgi vantar. Žaš skortir öfl sem veita valdhöfunum ašhald. Žar mį nefna öfluga stjórnarandstöšu, frjįlsa fjölmišla, gagnsęja stjórnsżslu og į lokastogi dómstólana.

Žetta eru eftirtektarverš orš Reykjavķkurbréfs Morgunblašsins, en žaš blaš hefur ekki talist til frjįlsra fjölmišla. Jafnvęgi ķ stjórnmįlum į Ķslandi mį lżsa meš žvķ aš Sjįlfstęšisflokkurinn hefur setiš ķ rķkisstjórn nęr 55 įr af 72 įrum lżšveldistķmans - eša nęr 8 įr af hverjum 10 įrum. Hefur enginn flokkur į Vesturlöndum įtt višlķka fylgi - og völdum aš fagna og enginn annar flokkur hefur setiš lengur ķ rķkisstjórn ķ lżšręšislandi. Fylgi Sjįlfstęšisflokksins ķ alžingiskosningum hefur lengst af veriš um 40%, ef undan eru skildar 2009 žegar flokkurinn fékk 23.7% fylgi ķ kjölfar Hrunsins sem margir rekja til einkavęšingarstefnu flokksins undir stjórn Davķšs .

Einu fulltrśar fólksins ķ kerfinu

Įšur en höfundur Reykjavķkurbréfs Morgunblašsins vķkur aš lokum aš hinu „ólżšręšislega sambandi ķ įlfunni” - Evrópusambandinu - segir hann: „Enn sem fyrr eru žó stjórnmįlamenn einu fulltrśar fólksins ķ kerfinu.” Žessi orš lżsa takmörkušum skilningi į nśtķma lżšręši og gamaldags og śreltri afstöšu. Aš vķsu er ekki ljóst viš hvaš höfundur į meš oršinu „stjórnmįlamenn”, en žaš viršist merkja fulltrśar į Alžingi, alžingismenn og rįšherrar. Ķ nśtķma lżšręšisrķki į almenningur fjölmarga fulltrśa. Ķ dag ber aš nefna forseta Ķslands, sem telur mikilsveršasta hlutverk sitt aš hlusta į og žjóna almenningi, umbošsmann Alžingis, umbošsmenn barna, sveitarstjórnarmenn og kennara, svo nokkur dęmi séu tekin, auk žess sem stjórnarskrį lżšveldisins og lög veita almenningi tryggingu.

Lokaorš Reykjavķkurbréfs gęrdagsins skjóta sķšan skökku viš, aš enn sem fyrr séu stjórnmįlamenn einu fulltrśar fólksins ķ kerfinu. Lokaoršin hljóša žannig ķ Drottins nafni: „Fyrst aš stjórnmįlamenn hafa sjįlfviljugir svipt sig völdum aš mestu, gerir žį nokkuš til žótt viš kjósum t.d. Pķrata, sem enginn veit fyrir hvaš standa.” Žessi orš bera svip žess sem höfundur Reykjavķkurbréfs Morgunblašsins fordęmdi ķ upphafi: aš afstaša stjórnmįlamanna ķ lżšręšislöndum er blanda af įhugaleysi, tortryggni og fullkominni andśš.


Nęsta sķša »

Innskrįning

Ath. Vinsamlegast kveikiš į Javascript til aš hefja innskrįningu.

Hafšu samband