Fćrsluflokkur: Bloggar

Sýnisbók íslenskra ljóđa 1918 til 2018 - dýrmćtustu perlur tungumálsins

Ţingsályktunartillaga Alţingis

Í október 2016 samţykkti Alţingi tillögu til ţingsályktunar um, hvernig minnast skyldi aldarafmćlis fullveldis Íslands.  Kosin var nefnd fulltrú allra ţingflokka er undirbúa skyldi hátíđahöld áriđ 2018.  Fullveldisnefndinni var faliđ ađ taka saman rit um ađdraganda sambandslaganna, efni ţeirra og framkvćmd og rit um inntak fullveldisréttar, stofna til sýningar í samvinnu viđ Árnastofnun á helstu handritum safnsins til ađ minna á grundvöll íslenskrar menningar og forsendur sjálfstćđis ţjóđarinnar, stuđla ađ heildarútgáfu Íslendingasagna ţannig ađ fornar bókmenntir Íslendinga vćru jafnan öllum tiltćkar, jafnt á bók sem í stafrćnu formi, og hvetja skóla ađ beina sjónum ađ ţeim merku tímamótum sem urđu í íslensku samfélagi međ sambandslögunum 1918.  Ađ auki fól Alţingi Ţingvallanefnd ađ ljúka stefnumörkun um uppbyggingu ţjóđgarđsins á Ţingvöllum og efna til sýningar um sögu Ţingvalla og náttúrufar.

 

Ljóđaarfur Íslendinga

Í haust auglýsti fullveldisnefndin eftir tillögum ađ vönduđum verkefnum í tilefni afmćlis fullveldisins.  Nokkrir ljóđaunnendur sendu nefndinni sundurliđađa áćtlun um útgáfu sýnisbókar íslenskra ljóđa 1918 til 2018 sem hefđu birst á öld íslensks fullveldis.  Nefnd kennara og frćđafólks skyldi velja ljóđin.

Gert var áđ fyrir ađ í sýnisbókinni yrđu um ţrjú hundruđ ljóđ međ einfaldri myndskreytingu, skýringum og örstuttu ćviágripi skáldanna.  Bókin yrđi gefin út á vegum Menntamálastofnunar og Ríkisútgáfu námsbóka og afhent nemendum í tíunda bekk grunnskóla hinn 1. desember 2018 um leiđ og kynning á íslenski ljóđagerđ fćri fram í öllum skólum landsins.  Síđan yrđi bókin notuđ sem skólaljóđ fyrir grunnskóla og framhaldsskóla og seld ljóđaunnendum – og öđru áhugafólki á almennum markađi.  Í greinargerđinni var tekiđ fram, ađ međ útgáfu bókarinnar vćri ćtlunin ađ styrkja íslenska tungu og vekja athygli á hinum einstaka ljóđaarfi Íslendinga á öld fullveldisins, sem aldrei hefđi veriđ meiri.

Haft var samband viđ Rithöfundasamband Íslands til ţess ađ kanna hvort unnt vćri ađ slaka á kröfu ljóđskálda og annarra réttindahafa um höfundarlaun vegna birtingar ljóđanna.  Auk ţess var haft samband viđ ýmis fyrirtćki og landssamtök til ţess ađ leita eftir fjárstyrk til útgáfunnar sem brugđust vel viđ.

 

Svar fullveldisnefndar

Í svari fullveldisnefndar í nóvember s.l. segir: „Viđ val á verkefnum var litiđ til auglýstra áherslna ţar sem segir m.a.: „Verkefni sem síđur er litiđ til: Útgáfuverkefni, s.s. undirbúningur eđa útgáfa bóka, starfslaun, útgáfa geisladiska eđa rafrćn (stafrćn) útgáfa eđa gerđ sjálfstćđs námsefnis. Verkefni sem fela í sér skráningu upplýsinga eđa skráningu á menningarminjum. Slíkt fellur utanafmćlisársins. Ekki eru veittir beinir stofn- eđa rekstrarstyrkir.” Einnig lítur nefndin til gćđa verkefna, vandađra áćtlana og landfrćđilegrar dreifingar.  Ţađ tilkynnist hér međ ađ ekki er unnt ađ styđja viđ tillöguna Sýnisbók íslenskra ljóđa 1918 til 2018.”

Ţessum dómi verđur hópur áhugafólks um íslenskt mál og ljóđlist ađ hlíta – sćtta sig viđ dóminn – ţótt sumt í ummćlum nefndarinnar stangist á og á vegum nefndarinn verđi unniđ ađ útgáfuverkefnum, tekiđ saman rit um ađdraganda sambandslaganna, rit um inntak fullveldisréttar og stuđlađ ađ heildarútgáfu Íslendingasagna.

 

Sýnisbók um íslensk ljóđ

Í ljósi ţess sem fram kemur hér ađ ofan – er hvatt til umrćđu um, hvort ástćđa er til ađ gefa út sýnisbók íslenskra ljóđa 1918 til 2018 á grundvelli ţess ađ íslenskt fullveldi byggist á sjálfstćđu, lifandi tungumáli og skilningi á mikilvćgi tungumáls, en dýrmćtustu perlur íslenskrar tungu eru ljóđ.


Opinber tungumál

Mismunandi er hve mörg opinber tungumál eru í hverju sjálfstćđu ríki heims.  Samkvćmt skrá Sameinuđu ţjóđanna eru ađildarríki ţeirra nú 193 talsins.  Ísland var um tveggja áratuga skeiđ fámennasta ríki innan vébanda Sameinuđu ţjóđanna.  Nú eru 20 ríki fámennari.  Eins og lesendur ţekkja, eru íbúar á Íslandi um 340 ţúsund en ađeins eitt opinbert tungumál.  Á landinu eru hins vegar töluđ um 100 – eitt hundrađ – tungumál og á landinu býr samkvćmt skrá Hagstofu Íslands fólk sem fćtt er í um 160 ţjóđlöndum, flestir í Póllandi eđa 13.811.  3.412 eru fćddir í Danmörku, 2001 í Svíţjóđ, 1.132 í Noregi og 213 í Finnlandi. 1.751 eru fćddir í Ţýskalandi, 1.489 í Bretlandi, 2.187 í Bandaríkjunum, 399 í Rússlandi, 682 á Spáni, 635 í Frakklandi og 342 á Ítalíu, 77 í Eţíópíu, 84 í Gabon og 90 í Kenía – og ţannig mćtti lengi telja. 

Ţetta er mikil breyting á 50 árum og hefur áhrif á málsamfélagiđ.  Engar kröfur hafa enn veriđ gerđar um annađ – eđa önnur opinber tungumál á ţessu fámenna landi, enda sennilega tómt mál um ađ tala af ýmsum ástćđum.  Hins vegar er heimsmáliđ enska sífellt notađ í auknum mćli í samskiptum fólks á Íslandi, s.s. í verslunum, veitingastöđum og á vinnustöđum.

Í Noregi eru íbúar um 5.2 milljónir og eru opinber tungumál tvö, norska og samíska.  Norska skiptist í tvennt: nýnorsku, sem er runnin frá gamla norrćna málinu – eins og íslenska, og bókmál, sem er danska međ sćnskum framburđi, eins og gárungarnir segja.  Í Danmörku eru íbúar nćr 5.7 milljónir.  Opinbert tungumál er ţar ađeins eitt, danska, enda ţótt íbúar í landsins tali um 50 mállýskur og yfir 100 tungumál eins og á Íslandi.  Í Svíţjóđ eru íbúar um 10 milljónir.  Frá 2009 er sćnska eina stađfesta opinbera tungumáliđ í landinu.  Hins vegar eru samíska, finnsk-úgríska tungumáliđ meankieli, finnska, rómani og jiddiska, sem er mál Gyđinga frá Miđ og Austur Evrópu,  viđurkennd sem mál minnihlutahópa sem búiđ hafa í landinu um langt skeiđ.  Ađ auki eru í Svíţjóđ ađ sjálfsögđu töluđ á annađ hundrađ mál innflytjenda eins og í flestum öđrum Evrópulöndum.

Til gamans má geta ţess ađ í Tógó, sem er eitt minnsta og fámennasta land í Afríku međ um 8 milljónir íbúa, eru töluđ um 40 tungumál, en franska er ţar opinbert tungumál auk tveggja annarra tungumála, evé í suđri og kabiyé.  Í Kína er íbúafjöldi um 1,4 milljarđar.  Ţar eru nćr 300 tungumál sem töluđ eru víđs vegar um ţetta víđfeđma land sem er um 9.6 milljarđar ferkílómetra, 9.596.961 km2.  Flestir tala mandarín, sem er af kínversk-tíbetanska málaflokknum, og er ţađ hiđ opinbera mál í Kína.

Í Belgíu búa um 6.5 milljónir íbúa.  Ţar eru töluđ ţrjú tungumál ţeirra sem fćddir eru í landinu: hollenska sem um 60% tala og oft er kölluđ flćmska; franska eđa vallónska sem um 40% íbúanna talar, og ţýska er töluđ af um einu prósent íbúa.  Öll ţessi ţrjú tungumál eru talin opinber tungumál í Belgíu.

Opinber tungumál ríkja heims eru ţví međ ýmsum hćtti, eins og sjá má af ţessum dćmum, en tungumál heimsins eru talin nćr 7000.   Tungumál heims eru ţví mörg og misjöfn – ólík eins og mannfólkiđ.


"Ţađ sem dvelur í ţögninni" - áhrifamikil bók

Margar merkar bćkur komu út á liđnu hausti: skáldsögur, minningarbćkur og frćđirit – ađ ógleymdum ljóđabókum sem skipta tugum, enda hefur íslensk tunga aldrei stađiđ sterkar sem lifandi ţjóđtunga en nú.  Stađhćfingin er reist á ţeirri stađreynd ađ ekki ađeins á liđnu hausti heldur undanfarna áratugi hefur veriđ ritađ um fleiri ţekkingarsviđ á íslensku en nokkru sinni áđur. Skáldsagnagerđ, leikritun, ljóđagerđ, kvikmyndagerđ og gerđ útvarps- og sjónvarpsţátta, stendur međ miklum blóma. Ţá hafa nýmćli komiđ fram í ljóđagerđ, vísnasöng og rappi, svo og  í auglýsinga­gerđ í útvarpi og sjóvarpi, ţar sem frumleiki, orđaleikir og fyndni, sem áđur var óţekkt í málinu, hafa auđgađ tunguna.

 

Leitin ađ klaustrunum

Of langt yrđi upp ađ telja allar ţessar merku bćkur sem út komu í haust.  Ţó verđur ađ nefna ţrjár bćkur.  Í fyrsta lagi  bók Steinunnar Kristjánsdóttur fornleifafrćđings – Leitin ađ klaustrunum – sem fjallar um klausturhald á Íslandi í fimm aldir og brugđiđ ljósi á, hversu mikilsverđ klaustrin voru íslensku samfélagi miđalda sem frćđslustofnanir og sjúkrahús – ađ ekki sé talađ um sum klaustrin sem voru ritunarstađir sagna af ýmsu tagi, ţar á međal Íslendingasagna sem eiga sé enga samsvörun í menningarsögu Evrópu á ţessum tíma og stuđluđu ađ ţví ađ íslenskt tunga var sđveittist.

 

Saga fjármálamanns

Í öđru lagi skal nefnd bókin CLAESSEN, saga fjármálamanns, sem Guđmundur Magnússon sagnfrćđingur hefur ritađ, en ţar er lýst stórhuga athafnamanni af miklum ćttum sem vildi ryđja nútímanum braut á hinu fátćka Íslandi.  Viđ sögu Eggerts Claessens kemur Einar Benediktsson skáld og er ţar brugđiđ upp ólíkri mynd ţeirri sem viđ höfum áđur ţekkt af hinu mikla skáldi og athafnamanni, en örlög ţeirra Einars og Eggerts voru afar ólík, enda ólíkir menn á ferđinni. 

 

Ţađ sem dvelur í ţögninni

Ţriđja bókin frá haustinu, sem hefur sérstöđu fyrir margra hluta sakir, er bók Ástu Kristrúnar Ragnarsdóttur sem hún nefnir Ţađ sem dvelur í ţögninni. Ásta Kristrún er brautryđjandi í námsráđgjöf á Íslandi og starfađi tćp tuttugu ár viđ uppbyggingu fagsins og ţjónustunnar viđ Háskóla Íslands og allt frá bernsku hafa listir veriđ henni hjartfólgnar, bćkur, myndlist og tónlist.  Bókin Ţađ sem dvelur í ţögninni fjallar um ćvi og örlög íslenskra kvenna á 19du og 20ustu öld.  Í upphafi bókar segir, ađ hvert sem litiđ sé í sögunni sé sjaldan getiđ um afrek kvenna og ţćr sem komist hafi á spjöld sögunnar hafa flestar komist ţangađ sakir grimmdar, lćvísi eđa galdra, en margar mikilhćfar konur dvelji í hinum djúpa ţagnarhyl aldanna.  Međ bókinni vildi Ásta Kristrún einnig svipta hulunni af  ţögninni um ţrjár formćđur sínar, Kristrúnu Jónsdóttur [1806-1881], Ástu Júlíu Thorgrímsen [1842-1893] og Kristrúnu Tómasdóttur [1878-1959] auk ţess sem fjallađ er Jakobínu Jónsdóttur [1835-1919], eiginkonu Gríms Thomsens [1820-1896].  Kristrún Jónsdóttir var heitbundinn Baldvin Einarssyni [1801-1833] og beiđ hans í festum sjö ár, en hann gekk ađ eiga ađra konu í Kaupmannahöfn.  Sjö árum eftir heitrofiđ gekk Kristrún ađ eiga séra Hallgrím Jónsson [1811-1880] mikinn lćrdómsmann, en Kristrún syrgđi hins vegar Baldvin Einarsson  alla ćvi.  Fengur er ađ frásögn Ástu Kristrúnar af Guđnýju Jónsdóttur skáldkonu frá Klömbrum í Ađaldal, en hún var systir  Kristrúnar og lést langt fyrir aldur fram eftir barnamissi og harđrćđi í hjónabandi.

 

Bókin Ţađ sem dvelur í ţögninni er skrifuđ međan barátta kvenna um allan heim gegn ofbeldi karla og kynferđislegri mismunun var ađ hefjast, og ţótt bókin sé ekki skrifuđ í tengslum viđ ţá baráttu veitir hún ţeirri miklu baráttu meiri dýpt.  Ásta Kristrún segir ađ frásagnir bókarinnar um ţćr merku konur sem skópu viđhorf mín og tengingar viđ fortíđina séu ritađar í minningu foreldra hennar, Jónínu Vigdísar Schram [1924-2007] og Ragnars Tómasar Árnasonar [1917-1984].  Nćmni höfundar og tilfinning fyrir öđru fólki, ađstćđum ţess og umhverfi mótast af einlćgni og skáldlegum innblćstri af fólki úr lífi hennar svo ađ á stundum greinir lesandinn ekki milli skáldskapar og raunveruleika sem gerir bókina enn meira hrífandi.  Ţá eiga ţjóđfélagsmyndir bókarinnar og lýsingar á lífi fólks erindi viđ alla, karla og konur á nýrri öld nýrra réttinda og jöfnuđar allra ţjóđa og allra einstaklinga.


Sýnisbók íslenskrar ljóđlistar 1928 til 2018

Á nćsta ári „er öld liđin frá ţví íslenskt ríki, sjálfstćtt, frjálst og fullvalda, var á ný stofnađ međ sambandslögunum 1918”, eins og segir í ţingsályktunartillögu Alţingis 13. október 2016. Haldinn verđur hátíđarfundur á Ţingvöllum 18. júlí 2018, en ţann dag áriđ 1918 var samningnum um fullveldi Íslands lokiđ. Einnig verđur efnt til hátíđahalda 1. desember 2018 í tilefni ţessara tímamóta.

Alţingi kaus nefnd međ fulltrúum allra ţingflokka er undirbúi hátíđahöldin á nćsta ári í samrćmi viđ ţingsályktunartillöguna, ráđi framkvćmdastjóri og starfsliđ eftir ţörfum og eins og fjárveiting leyfir. Nefndinni var faliđ ađ láta taka saman rit um ađdraganda sambandslaganna og „stofna til sýningar í samvinnu viđ Árnastofnun á helstu handritum safnsins til ađ minna á grundvöll íslenskrar menningar og forsendur sjálfstćđis og fullveldis ţjóđarinnar, stuđla ađ heildarútgáfu Íslendingasagna á afmćlisárinu svo ađ fornar bókmenntir Íslendinga séu jafna öllum tiltćkar, jafnt á bók sem stafrćnu formi, og hvetja skóla til ađ beina sjónum ađ ţeim merku tímamótum sem urđu í íslensku samfélagi međ sambandslögunum áriđ 1918.”

Alţingi fól ríkisstjórn ađ gera í fjármálaáćtlun nćstu fimm ára ráđ fyrir uppbyggingu Náttúruminjasafns og undirbúa tillögu um fimm ára áćtlun uppbyggingu innviđa máltćkni fyrir íslenska tungu og fela Ţingvallanefnd ađ ljúka stefnumörkun fyrir framtíđaruppbyggingu ţjóđgarđsins á Ţingvöllum og efna til sýningar um sögu Ţingvalla og náttúrufar og efna til samkeppni um hönnun og útlit Stjórnarráđsbyggingar og skipulags á Stjórnarráđsreit.

Undirbúningsnefndin auglýsti í haust eftir „hugmyndum ađ vönduđu verkefni á dagskrá afmćlisársins” vegna fullveldisins. Hópur áhugamanna um eflingu og varđveislu íslenskrar tungu sendi nefndinni tillögu um ađ gefin yrđi út Sýnisbók íslenskrar ljóđlistar 1918 til 2018, sem hefđi ađ geyma ljóđ er birst hafa á öld íslensks fullveldis. Skyldi sýnisbókin afhent nemendum í tíunda bekk grunnskóla 1. desember 2018 um leiđ og kynning á íslenski ljóđagerđ fćri fram í hverjum skóla landsins. Sýnisbókin yrđi síđan gefin út sem skólaljóđ fyrir grunnskóla, er Ríkisútgáfa námsbóka gćfi út. Tekiđ var fram ađ til verkefnisins vćri stofnađ „til ađ styrkja íslenska tungu og vekja athygli á hinum lifandi ljóđarfi Íslendinga á öld fullveldisins, sem aldrei hefur veriđ meiri.”

Undirbúningsefndin um aldarafmćli sjálfstćđis og fullveldis Íslands svarađi tillögu áhugamanna um eflingu og varđveislu íslenskrar tungu fyrir viku og tilkynnti, ađ ekki vćri unnt ađ styđja viđ tillöguna um Sýnisbók íslenskrar ljóđlistar 1918 til 2018, enda hefđu 169 tillögur borist og sótt um rúmlega 200 milljónir króna.

Fróđlegt verđur ađ sjá, hvađa tillögur hljóta náđ fyrir augum nefndarinnar „er öld liđin frá ţví íslenskt ríki, sjálfstćtt, frjálst og fullvalda, var á ný stofnađ međ sambandslögunum 1918”, en grundvöllur íslenskrar menningar og forsenda sjálfstćđis og fullveldis ţjóđarinnar er tungumáliđ: ástkćra ylhýra máliđ, eins og Jónas Hallgrímsson segir í ljóđi sínu „Ásta”, ljóđi sem ort er til skáldgyđjunnar.

 

  • Ástkćra ylhýra máliđ

    og allri rödd fegra,

    blíđ sem ađ barni kvađ móđir

    á brjósti svanhvítu;

    móđurmáliđ mitt góđa,

    hiđ mjúka og ríka,

    orđ áttu enn eins og forđum

    mér yndiđ ađ veita.


Óvinur fólksins - frábćr sýning ţjóđleikhússins

Ţjóđleikhúsiđ sýnir nú leikrit Henriks Ibsens Óvinur fólksins í leikgerđ og ţýđingu Grétu Kristínar Ómarsdóttur og Unu Ţorleifsdóttur, sem er leikstjóri.  Er leikgerđin allverulega stytt en kemur ekki ađ sök.  Leikmynd og búninga gerđi Eva Signý Berger og tónlist og hljóđmynd Gísli Galdur Ţorgeirsson og Kristinn Gauti Einarsson.

Leikritiđ heitir á norsku En folkefiende og er skrifađ áriđ 1882 og var í fyrri ţýđingu á íslensku nefnt Ţjóđníđingur.  Bandaríski rithöfundurinn Arthur Miller gerđi leikgerđ af verkinu á sjötta áratug síđustu aldar og kallađi ţađ An Enemy of the People, sem hlaut mikla athygli, enda var ţetta á tímum ofsókna í Bandaríkjunum á hendur róttćku fólki, svo kölluđum MacCarthy tímanum. 

Leikritiđ Óvinur fólksins er eitt frćgasta verk Henriks Ibsens.  Verkiđ fjallar um átök í smábć í Noregi.  Ţar hafa veriđ stofnuđ heilsuböđ sem draga ađ sér fólk víđs vegar ađ og eru böđin orđin undirstađa atvinnulífs og velmegunar í bćnum.  Hins vegar kemur í ljós ađ vatniđ í böđunum er mengađ, eitrađ, frá verksmiđju sem rekin hefur veriđ í bćnum ţrjá mannsaldra.  Bćjarstjórinn, Katrín Stokkmann, sem leikin er af Sólveigu Arnarsdóttur, vill leyna menguninni og reyna ađ finna leiđir til ţess ađ bjarga böđunum og bćjarsamfélaginu, en bróđir hennar, lćknirinn Tómas Stokkmann, sem Björn Hlynur Hallsson leikur, vill upplýsa almenning um máliđ.  Skiptist fólk í tvćr andstćđar fylkingar sem takast á, en margir skipta um skođanir og sumir oftar en einu sinni.  Einn er sá sem ekki skiptir um skođun og ţađ er lćknirinn og vísindamađurinn sem vill berjast fyrir lýđrćđi og sannleika.

Verkiđ lýsir á áhrifamikinn hátt hverjir hafa vald yfir sannleikanum og hvernig má skrumskćla lýđrćđiđ.  Lokaorđ verksins eru orđ Tómasar Stokkmanns: „Ég gerđi nýja uppgötvun. Ţegar mađur berst fyrir sannleikanum, ţarf mađur ađ standa einn.  Og sterkasti mađur heims er sá sem ţorir ađ standa einn.  Ég er sá mađur.  Ég er sterkasti mađur heims.”  Á norsku hljóđa lokaorđ Stokkmanns: „Den sterkeste mann i verden, det er han som stĺr mest alene.”

Hljóđmyndin er afar áhrifamikil og leikmyndin frábćr, sýnir hinn lokađa heim iđnađarsamfélagsins međ járnmöstrum og byggingum úr stáli.  Verkiđ kallast á viđ samtíma okkar ţar sem takast á gróđahyggja og mengun annars vegar og hins vegar krafa um valddreifingu, velsćld og mannvirđingu. 

Ţessi sýning Ţjóđleikhússins á leikritinu Óvinur fólksins er ein áhrifamesta sýning sem undirritađur hefur séđ um langan tíma og leiđir í ljós ađ óvinir fólksins í samtíma okkar eru margir.


Snjalltćki, skólastarf og íslenskt tunga

Undanfarin ár hefur mikiđ veriđ rćtt og ritađ um samskipti Íslendinga viđ snjalltćki, einkum tćki og tól á borđ viđ eldavélar, ísskápa og ekki síst bíla framtíđarinnar, sem einvörđungu muni skilja ensku í samskiptum viđ notendur. Telja sumir ţessi „enskumćlandi” snjalltćki gangi ađ íslenskri tungu dauđri. Ţótt erfitt sé ađ spá – einkum um framtíđina – er ţađ spá mín, ađ ađrir ţćttir gćtu orđiđ ţessu elsta tungumáli Evrópu ađ falli, enda hefur komiđ í ljós ađ unnt er ađ nýta tćkni sem gerir samskipti viđ snjalltćki á íslensku auđveld. Ţađ sýnir m.a. árangur íslenskra starfsmanna hjá Google eins og getiđ var um í fréttum á dögunum. 

Á netinu er vefsíđa Snjallskólans, en netfang hans er: http://www.snjallskoli.is. Ţar er ađ finna greinar og upplýsingar um ýmislegt sem hefur veriđ ađ gerast í samskiptum Íslendinga viđ snjalltćki undanfarin ár. Ritstjóri vefsíđunnar, Sveinn Tryggvason rekstrarverkfrćđingur, segir í kynningu, ađ tilgangurinn međ vefnum sé ađ safna og miđla upplýsingum til kennara og nemenda og annarra sem láta sig menntun varđa og leggja eitthvađ af mörkum í umrćđunni um skólastarf á Íslandi í von um betri menntun og betri skóla. Eitt af markmiđunum međ Snjallskólanum sé ađ stuđla ađ ţví ađ nám í skólum á Íslandi búi nemendur betur undir framtíđina, stuđla ađ betri – „snjallari“ – skólum á Íslandi, skólum sem búi nemendur undir líf og starf í lýđrćđisţjóđfélagi og frekara nám. Snjalltćki, s.s. snjallsími og spjaldtölva, hafi rutt sér til rúms á örfáum árum og hafi ţegar sett mark sitt á íslenskt samfélag. Sé rétt á málum haldiđ geti notkun snjalltćkja í skólastarfi valdiđ straumhvörfum á öllum skólastigum og haft áhrif á hvernig kennarar kenna og hvernig nemendur lćra, hvađ ţeir lćra og hvenćr ţeir lćra. Snjallskóli muni fjalla um og hvetja til umrćđu um ţessi mál. Jafnframt sé ástćđa til ađ fjalla um áhrif snjalltćkja, samfélagsmiđla og annarrar tćkniţróunar síđustu ára á félagsleg tengsl fólks, líđan nemenda og ađra ţćtti sem koma námi og kennslu viđ og eru óneitanlega hluti af skólastarfi og samvinnu heimilis og skóla.

Viđ ţetta má bćta, ađ íslensk tunga hefur aldrei stađiđ sterkar sem lifandi ţjóđtunga en nú. Undanfarna áratugi hefur veriđ ritađ um fleiri ţekkingarsviđ á íslensku en nokkru sinni. Skáldsagnagerđ, leikritun, ljóđagerđ hafa aldrei veriđ öflugri svo og kvikmyndagerđ og gerđ útvarps- og sjónvarpsţátta og nú síđast rapp á íslensku. Vandađar bćkur um fjölbreytt efni hafa veriđ gefnar út undanfarna áratugi og fleiri njóta kennslu í íslensku máli, málnotkun, bókmenntum og sögu ţjóđarinnar bćđi á Íslandi og erlendis en nokkru sinni áđur. Rannsóknir eru stundađar á íslensku máli, bókmenntum, sagfrćđi, fornleifafrćđi, félagsvísindum, mannfrćđi og heimspeki í háskólum á Íslandi og í öđrum annarra rannsóknarstofnunum. Nýyrđasmíđ er öflugri en nokkru sinni og hafa bćđi einstaklingar, stofnanir og fyrirtćki atvinnulífsins tekiđ ţátt í ţví starfi auk ţess sem Íslensk málnefnd og Íslensk málstöđ vinna mikilsvert starf.  

Ţađ er ţví annađ en fall íslenskrar tungu sem ţarf ađ óttast meira á landinu kalda.


Snjalltćki og íslensk tunga

Samskipti Íslendinga viđ snjalltćki verđa íslenskri tungu ekki ađ falli. Unnt er ađ nýta tćkni sem gerir samskiptin auđveld og einföld. Ţađ sýnir frábćrt starf íslensku starfsmanna Google sem getiđ var um í fréttum á dögunum. Ţađ eru ađrir ţćttir sem gćtu orđiđ ţessu elsta tungumáli Evrópu ađ falli.

Ţá ber ađ hafa í huga, ađ íslensk tunga hefur aldrei stađiđ sterkar sem lifandi ţjóđtunga en nú. Undanfarna áratugi hefur veriđ ritađ um fleiri ţekkingarsviđ á íslensku en nokkru sinni. Skáldsagnagerđ, leikritun, ljóđagerđ hafa aldrei veriđ öflugri svo og kvikmyndagerđ og gerđ útvarps- og sjónvarpsţátta og nú síđast rapp á íslensku.

Vandađar bćkur um fjölbreytt efni hafa veriđ gefnar út undanfarna áratugi og fleiri njóta kennslu í íslensku máli, málnotkun, bókmenntum og sögu ţjóđarinnar en áđur. Rannsóknir eru stundađar á íslensku máli, málnotkun, bókmenntum, sagfrćđi, félagsvísindum, mannfrćđi og heimspeki í skjóli háskóla á Íslandi og annarra rannsóknarstofnana.

Nýyrđasmíđ er öflugri en nokkru sinni og hafa bćđi einstaklingar, stofnanir - og fyrirtćki atvinnulífsins tekiđ ţátt í ţví málrćktarstarfi auk ţess sem Íslensk málnefnd og Íslensk málstöđ vinna mikilsvert starf.

Ţađ er ţví annađ en fall íslenskrar tungu sem ţarf ađ óttast meira á landinu kalda.

 


Skólar á nýrri öld

Enn hafa umrćđur orđiđ um styttingu náms í framhaldsskólum. Sýnist ţar sitt hverjum, eins og eđlilegt er, en málefnaleg skođanaskipti eru undirstađa framfara í lýđrćđislandi. Ţađ sem hins vegar hefur einkennt ţessar róttćku breytingar, er ađ menntamálayfirvöld hafa lítiđ rćtt breytingarnar og lítiđ samráđ haft viđ skólana – skólastjóra og kennara – ađ ekki sé talađ um nemendur og foreldra.

Skólanám

Eins og lesendur ţekkja, eru fjögur skólastig í landinu: leikskólar, grunnskólar, framhaldsskólar og háskólar. Hér verđur einkum rćtt um framhaldsskólastigiđ, ţótt flest sem hér er sagt eigi viđ öll skólastigin fjögur.

Framhaldsskólar eru nú 37 talsins, ţar af sjö „viđurkenndir einkaskólar”, eins og ţađ er orđađ. Öllum ţessum framhaldsskólum er samkvćmt lögum ćtlađ ađ stuđla ađ alhliđa ţroska nemenda og virkri ţátttöku í lýđrćđisţjóđfélagi međ ţví ađ bjóđa hverjum einum nám viđ hćfi og búa nemendur undir ţátttöku í atvinnulífinu og frekara nám.

Nám í framhaldsskólunum er margbreytilegt og skólarnir af ţeim sökum afar ólíkir. Skipta má framhaldsskólunum 37 í tvo meginhópa. Annars vegar eru bóknámsskólar, sem bera allir nafniđ menntaskóli og hafa ađ meginhlutverki ađ búa nemendur undir sérhćft háskólanám. Hins vegar eru fjölbrautaskólar sem bjóđa upp á un fjölbreyttara nám, bćđi á bóknámsbrautum, listnámsbrautum og verknámsbrautum, s.s. málabraut, húsasmiđabraut, rafvirkjabraut, sjúkraliđabraut, snyrtibraut, tölvubraut og íţróttabraut. 

Ljóst er af ţessu ađ íslenskum framhaldsskólanemendum gefst kostur á ađ velja ólíkar námsleiđir sem veita undirbúning og réttindi á sviđi almenns náms, listnáms, bóknáms og starfsnáms. Ţá lýkur náminu međ mismunandi námsgráđum, svo sem framhaldsskólaprófi, prófi til starfsréttinda, stúdentsprófi og iđnmeistaraprófi. Lýsingar á námsbrautum framhaldsskólastigi taka miđ af ţessum fjölbreytileika og ţurfa ađ mćta kröfum annarra skólastiga og atvinnulífsins, auk ţess ađ stuđla ađ alhliđa ţroska nemenda og virkri ţátttöku í lýđrćđisţjóđfélagi

Kröfur til framhaldsskóla

Miklu skiptir ađ framhaldsskólar uppfylli ţrjár kröfur. Í fyrsta lagi ađ láta nemendum líđa vel, sem er algert grundvallarskilyrđi.  Í öđru lagi ađ koma nemendum til ţroska og búa ţá undir líf og starf í lýđrćđisţjóđfélagi. Í ţriđja lagi ber skólunum í upphafi nýrrar aldar ađ nýta tćkni og ţekkingu viđ kennslu og nám.  Einkum ber ađ gera nemendum kleift ađ nota samskiptatćkni, sem stöđugt fleygir fram, til ţess ađ afla sér ţekkingar. Međ ţví eru nemendur gerđir ábyrgir fyrir námi sínu, en eru ekki undir smásjá „heyrara” – kennara sem kanna hvort nemandinn hafi lesiđ heima en kenna minna. 

Fyrir hálfri öld sagđi nemandi viđ Menntaskólann á Akureyri ađ „heimanám ćtti ekki ađ ţekkjast í betri skólum”.  Međ ţví átti hann viđ ađ líta bćri á skólanám sem vinnu nemenda sem lyki á eđlilegum vinnutíma en námiđ hengi ekki yfir ţeim allan sólarhringinn, ţví ađ nemendur í framhaldsskólum vildu og vilja flestir geta sinnt öđru en náminu einu, s.s. hollu tómstundastarfi, íţróttum og listum.

Ný öld

Međ nýrri tćkni á nýrri öld breytast skólarnir.  Ekki síst breytist starf kennara og vinna nemenda. Stjórnvöld ţurfa nú ađ gera áćtlun um framtíđ skólanna, bćđi leikskóla, grunnskóla, framhaldsskóla –og háskóla. Samrćđa ţarf ađ hefjast milli ţeirra sem eiga hlut ađ máli: kennara, skólastjóra, nemenda, foreldra, ríkis og sveitarfélaga, ţannig ađ ný áćtlun um nýtt skólakerfi á nýrri öld liggi fyrir innan fimm ára. Áćtlun međ skýr markmiđ er nauđsyn til ţess ađ tryggja samfellu í menntakerfi landsins og efla bćđi bókmenntun og verkmenntun í landinu.

 


Íslensk örnefni

Sögu lands – og ţjóđar má lesa úr örnefnum sem mörg lýsa stađháttum, landslagi eđa viđhorfi til landsins. Til ţess ađ benda dćmi má nefna örnefniđ Mýrar sem lýsir stađháttum, örnefniđ Hólar lýsir landslagi og Kaldakinn lýsir viđhorfi fólks ađ kalt sé í Kaldakinn ţar sem kaldinn blćs.

Í mörgum örnefnum eru bundin dýranöfn. Nefna má Álftavatn, Galtafell, Geldingahol, Grísará, Hrafnagil, Kálfafell, Kríunes, Lómagnúpur og Sauđafell. Til eru tvö fjöll sem bera nafniđ Hestfjall eđa Hestur: Hestur eđa Hestfjall í Borgarfirđi og Hestfjall í Grímsnesi. Sennilegt er ađ tindar upp úr fjöllunum, sem minna á hestseyru, gefi fjöllunum nafn.  Örnefniđ Fiskilćkur kemur víđa fyrir: í Melasveit bćđi sem bćjarnafn og nafn á lćk sem rennur í Hítará, í Norđurárdal, í Blöndudal, lćkur sem rennur úr Friđmundarstađavatni  í Gilsvatn, Fiskilćkur í Kaupvangssveit í Eyjafirđi, skammt innan viđ Kaupang, Fiskilćkur skammt frá Helluvađi í Mývatnssveit, Fiskilćkur í Hróarstungu sem rennur í Gljúfravatn, Fiskilćkur í Eiđaţinghá sem rennur úr Eiđavatni í Vífilsstađaflóa og Fiskilćkur í Suđursveit norđan viđ Breiđabólstađarlón. Auđvelt er ađ kynna sér örnefni á landinu, margbreytileika ţeirra og legu í hinum mikla ÍSLANDSATLAS sem fyrst kom út 2005. Ţá er auđvelt ađ leita ađ örnefnum á heimsíđu Landmćlinga Íslands, www.lmi.is.

Einn ţáttur í rannsóknum á örnefnum eru örnefnasagnir, sagnir sem eiga rćtur ađ rekja til skilnings og túlkunar almenning á örnefnum.  Eitt af mörgum dćmum um örnefnasögn er frásaga í Landnámu af Faxa, suđureyskum manni, sem var međ Flóka Vilgerđarsyni á skipi. Hafa menn viljađ  tengja örnefniđ Faxaflói viđ Faxa hinn suđureyska.  Í Noregi eru allmörg „faxa” örnefni sem öll eru skýrđ á ţann hátt ađ um sé ađ rćđa eitthvađ „skummande”, ţ.e. hvítfext. Ţeir sem búa viđ Faxaflóa ţekkja ađ hann er oft hvítfyssandi eins í sunnan, suđaustan og suđvestan áttum.

Í Haukdćla ţćtti í Sturlungu er frásögn um Ketilbjörn hinn gamla er lenti skipi sínu Elliđa í ósum ţeirra áa sem síđan heita Elliđaár. Helga kona Ketilbjarnar var dóttir Ţórđar skeggja landnámsmanns á Skeggjastöđum í Mosfellssveit og höfđu ţau ţar vetursetu fyrsta veturinn. Um voriđ hélt Ketilbjörn í leiđangur austur yfir Mosfellsheiđi og reisti skála ţar sem síđan heitir Skálabrekka viđ Ţingvallavatn. Ţegar ţeir voru ţađan skammt farnir, komu ţeir ađ ísilagđri á, hjuggu á vök í ísinn en misstu öxi sína í ána og kölluđu hana af ţví Öxará.  

Öxarár eru tvćr á landinu auk Öxarár viđ Ţingvöll: í Bárđardal, skammt sunnar viđ Hriflu og rennur áin í Skjálfandafljót; í öđru lagi Öxará viđ Ódáđavötn í Suđurdal, inn af Skriđdal. Árheiti eru víđa dregin af nöfnum húsdýra, s.s. Geitá, Kálfá, Kiđá, Lambá og Nautá.  Er sú skýring talin líkleg, ađ húsdýr veriđ rekin ađ ánum til beitar og árnar veriđ eins konar vörslugerđi um beitarhólf.  Međ ţetta í huga taldi Ţórhallur Vilmundarson prófessor ađ skýra mćtti nafniđ Öxará sem hnikun úr orđmynd­inni *Öxaá, sem í framburđi varđ Öxará og frá ţessari framburđarmynd vćri örnefnasögnin runnin.

 


Prins Henrik og Danmark

Det var en stor oplevelse for mig som en islandsk royalist, fřdt under kong Christian den X, i gĺr at se DRs „direkte” genudsendelse af prinsesse Margrethe og greve Henri de Monpezats bryllup den 10. juni 1967. Ikke mindst var det indtagende at se tronfřlgerens kćrlighed til den smukke grev, der lyste fra hendes řjne og i hendes smil. 

Det har derimod lćnge undret mig pĺ hvilken mĺde mange af mine danske venner i tidens lřb har snakket om Hans Kongelige Hřjhed Prins Henriks danske sprog. Min medlidenhed har en smule med at gřre, at han og jeg har tre ting til fćlles. For det fřrste er vi begge to fřdt pĺ „fandens fřdselsdag” den 11. juni. For det andet har vi vćret gift i over 50 ĺr med vores egne Margrethe, han med Danmarks tronfřlger, nuvćrende dronning af Danmark, jeg med min Eggertsdóttir, mor til seks břrn. For det tredje har vi begge to mĺttet opleve at vćre „fremmedarbejdere” i kongeriget Danmark, greve Henri de Monpezat som „ansat” i et halvt ĺrhundrede i det danske kongehus, jeg tjenende i fire ĺr som leder i afdeling for uddannelse og kultur i Nordisk Ministerrĺds Sekretariat.

De fire ĺr i Křbenhavn – og mange gange siden – har jeg hřrt dem som har dansk som modersmĺl, snakke om hvor dĺrlig dansk grev Henri de Monpezat taler og hvor dĺrligt sprogřre han har. Da har jeg funderet over hvor godt fransk eller islandsk de taler. Dette blev jeg mindet om da jeg i gĺr hřrte DRs kvindelige TV vćrt nćvne navnet pĺ Islands prćsident i ĺr 1967, Ásgeir Ásgeirsson, som sandelig er et vanskelig navn at udtale hvor det forekommer lange diftonger og tryk pĺ fřrste stavelse. Ingen Islćnding ville have forstĺet TV vćrtindens udtale af prćsidentens navn. Man skal ikke kaste sten i et glasshus. Og greve Henri de Monpezat har gjort alt hvad han kunne for at tjene det dejlige Danmark.

 

Reykjavík, 11.juni 2017

Tryggvi Gíslason

 

Snet til Berlingske og Jyllandsposten


Nćsta síđa »

Innskráning

Ath. Vinsamlegast kveikiđ á Javascript til ađ hefja innskráningu.

Hafđu samband