Öld öfganna

Bókin Age of Extremes eftir Eric Hobsbawm kom śt į ensku įriš 1994 og ķ ķslenskri žżšingu 1999 og var nefnd Öld öfganna, saga heimsins į 20.öld.  

Eric Hobsbawm fęddist ķ Alexandrķu 1917 – į dögum breska heimsveldisins, en ólst upp ķ Vķnarborg og Berlķn.  Hann var af gyšingaęttum og ķ Berlķn varš hann vitni aš valdatöku Hitlers 1933.  Žį fluttist hann til Bretlands, las sagnfręši viš King“s College ķ Cambridge, mótašist af Maxrisma og varš einn af stofnendum tķmaritsins Past and Present 1952 sem hafši mikil įhrif į višhorf ķ sagnfręši.  Hobsbawm kenndi lengi sagnfręši viš London University og voru einkunnarorš hans: „Hlutverk sagnfręšinga er aš muna žaš sem ašrir gleyma.“

Tuttugasta öld er mesta framfaraskeiš ķ sögu mannkyns en um leiš skeiš mestu grimmdarverka sem sögu fara af, öld glundroša, örbyrgšar og sišleysis, öld göfugra hugsjóna, menningafreka og mikilla lķfsgęša hjį hluta jaršarbśa en hungurs og dauša hjį ķbśum žrišja heimsins.  Öldin var einnig öld grimmdarverka og žjóšarmorša sem eiga sér fįar hlišstęšur.  Hįš voru langvinn strķš žar sem drepnir voru mun fleiri óbreyttir borgarar, konur og börn, en hermenn.

 

Öld andstęšna og grimmdar

Nś er risin nż öld sem margir hafa bundiš vonir viš.  Enn eru žó hįš grimmileg strķš og réttur einstaklinga fyrir borš borinn.  Fleiri eru nś į flótta undan haršrétti, rangsleitni og fįtękt en nokkru sinni.  Žį vekur tilhneiging ķ stjórnmįlum mešal voldugustu žjóša heims ugg ķ brjósti, nś sķšast framferši Trumps ķ Bandarķkjunum, og aukiš fylgi öfgaflokka ķ Žżskalandi, Frakklandi og Austurrķki – aš ekki sé talaš um framferši Rśsslands undir stjórn Pśtķns, en ķ žvķ landi hefur misrétti og yfirgangur višgengist frį ómunatķš.  Alžżšulżšveldiš Kķna, žar sem bżr fimmtungur jaršarbśa, er fariš aš haga sér ķ samręmi viš reglur aušvaldsins, auk žess sem tilhneiging til aš leggja undir sig lönd og žjóšir hefur einkennt stjórn Kķna lengi.

 

Kenningar um friš og bręšralag

Kristin trś, gyšingdómur og Ķslam, sem merkir „frišur”, boša friš og bręšralag – friš į jöršu.  Fimm reglur bśddismans aš góšu lķferni kveša į um, aš ekki skuli drepa, ekki stela og ekki ljśga, eins og ķ öšrum megintrśarbrögšum heimsins.  Engu aš sķšur standa samtök kristinna manna, gyšinga – aš ekki sé talaš um samtök mśslķma – fyrir og ofbeldi og manndrįpum vķša um heim, žótt alls stašar séu žar minnihlutahópar öfgamanna į ferš.

 

Sameinušu žjóširnar

Sameinušu žjóširnar voru stofnašar ķ lok sķšari heimsstyrjaldarinnar.  Markmiš meš stofnun žeirra var aš varšveita friš og öryggi, efla vinsamlega sambśš žjóša byggša į viršingu fyrir jafnrétti og sjįlfsįkvöršunarrétti einstaklinga og žjóša, koma į samvinnu um lausn alžjóšavandamįla og stušla aš viršingu fyrir mannréttindum įn tillits til kynžįttar, kyns, tungu eša trśarbragša.

Sameinušu žjóširnar rįša ekki sjįlfar yfir herliši og žurfa ašildarrķkin žvķ aš bjóša fram herliš og ašra ašstoš.  Öryggisrįšiš męlir meš ašgeršum til lausnar deilum milli rķkja – eša įtökum innan rķkja – og getur įkvešiš aš senda frišargęsluliš į įtakasvęši.  Rįšiš getur einnig fališ rķkjum aš beita žvingunarašgeršum, efnahagslegum refsiašgeršum eša gripiš til sameiginlegra hernašarašgerša gegn įrįsarašila.

 

Neitunarvald

Fimm rķki, sigurvegarar ķ sķšari heimsstyrjöldinni, gegndu lykilhlutverki viš stofnun Sameinušu žjóšanna: Bandarķkin, Bretland, Frakkland, Kķna og Sovétrķkin.  Höfundar sįttmįla Sameinušu žjóšanna geršu rįš fyrir aš žessi fimm rķki héldu įfram aš tryggja friš ķ heiminum og fengu žęr žvķ fastasęti ķ Öryggisrįšinu.  Auk žess var įkvešiš aš žau fengju neitunarvald ķ rįšinu, žannig aš ef eitthvert žeirra greiddi atkvęši gegn tillögum um ašgeršir, gęti rįšiš ekki samžykkt tillöguna.  Žetta neitunarvald hefur veriš gagnrżnt, enda reynst Akkillesarhęll ķ starfi samtakanna, og ķ tvo įratugi hefur veriš reynt aš finna leiš til žess aš höggva į žennan Gordķonshnśt, en lķtiš hefur gengiš, einkum vegna įhrifa frį voldugum vopnasölum heimsins.

Margir telja skipan ķ Öryggisrįšiš, valdamestu stofnun Sameinušu žjóšanna, endurspegli śrelta heimsmynd.  M.a. hafi rķki Evrópu meiri völd en rķki annarra heimsįlfa.  Žrišjungur fulltrśa ķ Öryggisrįšinu kemur frį Evrópu, enda žótt rķki žar séu ašeins fimmtungur ašildarrķkjanna 193.  Auk fastafulltrśa Kķna ķ rįšinu eru ašeins tveir fulltrśar frį Asķu, kjörnir til tveggja įra.  Rķki Afrķku eiga engan fastafulltrśa en žrķr fulltrśar žašan eru kjörnir til tveggja įra. Afrķka og Asķa eiga žvķ ašeins sex fulltrśa ķ Öryggisrįšinu žótt rķki ķ žessum heimsįlfum séu helmingur ašildarrķkja Sameinušu žjóšanna.

 

Menning, listir og mannśš

Žrįtt fyrir misrétti, manndrįp og ofbeldi blómstrar menning og listir um allan heim: myndlist, bókmenntir, leiklist aš ógleymdri fjölbreyttri tónlist af żmsu tagi.  Auk žess vinna mannśšarsamtök og samtök sjįlfbošsliša ómetanlegt starf vķša um heim.  Žį hefur menntun aukist į öllum svišum og tękni opnaš nżjar leišir ķ atvinnulķfi, framleišslu og tómstundum.  Komin er fram tękni sem į eftir aš leysa flestan žann vanda sem stafar af hlżnun jaršar, en hitasveiflur į jöršinni eru ekki nżtt fyrirbęri.

Į Ķslandi vex upp kynslóš sem er betur menntuš en nokkur fyrri kynslóš į žessu kalda landi, sem var eitt fįtękasta land ķ Evrópu fyrir einni öld en er nś meš rķkustu žjóša heims.  Žvķ mį segja aš Ķsland hafi feršast žśsund įr į einni öld.  Viš lifum žvķ enn į öld öfganna.


« Sķšasta fęrsla | Nęsta fęrsla »

Athugasemdir

1 Smįmynd: Höršur Žormar

Ég ętla aš gera athugasemd viš merkingu oršsins ISLAM. Egypski fręšimašurinn og rithöfundurinn, Hamed Abdel-Samad, segir žaš merkja undirgefni og tek ég hann žar trśanlegan.

Reyndar mį segja aš samhljóšarnir, S,L og M eru sameiginlegir ķ arabķsku oršunum, Salem og Islam, en žaš munu einungis hafa veriš samhljóšar ķ fornu arabķsku ritmįli.

Höršur Žormar, 3.2.2017 kl. 21:49

Bęta viš athugasemd

Ekki er lengur hęgt aš skrifa athugasemdir viš fęrsluna, žar sem tķmamörk į athugasemdir eru lišin.

Innskrįning

Ath. Vinsamlegast kveikiš į Javascript til aš hefja innskrįningu.

Hafšu samband